Đền Trần Thương tọa lạc tại xã Trần Thương, tỉnh Ninh Bình. Với những giá trị về lịch sử, văn hóa đặc sắc, năm 1989 đền Trần Thương đã được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng là di tích lịch sử - Văn hóa cấp quốc gia. Ngày 23/12/2015, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 2367/QĐ-TTg xếp hạng Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật đền Trần Thương, xã Nhân Đạo, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam là Di tích Quốc gia đặc biệt.
Đền được xây dựng vào thời Hậu Lê, nằm ngay trên nền kho lương của nhà Trần được xây để phục vụ cuộc chiến chống quân Mông-Nguyên lần thứ 2, thờ vị anh hùng dân tộc Trần Hưng Đạo, gia quyến và các bộ tướng của ông. Là một vị anh hùng dân tộc đã hiển thánh, trong tâm thức người dân, ông là Đức Thánh Cha. Trần Hưng Đạo được thờ nhiều nơi ở Hà Nam nhưng Trần Thương là ngôi đền quy mô, bề thế nhất, có thể so sánh vị trí của nó với những nơi thờ tự ông lớn nhất trong cả nước. Dân gian có câu “sinh Kiếp Bạc, thác Trần Thương, quê hương Bảo Lộc” chính là để nói đến địa danh Trần Thương này, bởi cách Trần Thương 3km về phía Đông theo đường chim bay là khu Tam Đường - nơi đặt khu lăng mộ nhà Trần, về phía Nam khoảng 20km là Thiên Trường - quê hương nhà Trần.
Chữ “Thương” trong tiếng Hán nghĩa là kho chứa lúa. “Trần Thương” biểu thị là kho chứa lương thực của nhà Trần. Tương truyền xưa kia, nơi đây chỉ là một bãi sậy um tùm, rải rác ít gò cao xen kẽ, dân cư thưa thớt nhưng có vị trí giao thông hết sức thuận lợi là trung tâm “lục khê đầu” (6 khe nước) có thể thuận tiện cho việc vận chuyển, cung ứng quân lương: có thể vào sông Châu, ra sông Hồng ngược lên Thăng Long hoặc xuôi ra biển. Bên cạnh đó, với địa thế hiểm yếu là vùng nước trũng “khó với giặc” nhưng là lợi thế của quân binh nhà Trần khi họ rất giỏi sông nước nên Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn đã lập 6 kho lương để phục vụ cho cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông xâm lược lần thứ 2 (năm 1285), vị trí đền Trần Thương là kho lương chính. Sau khi chiến thắng trở về, Ngài cắm sinh phần, lấy dân ở đây làm tạo lệ, từ đó làng có tên là Trần Thương. Ngoài ra còn có các thôn khác như Đội Xuyên, Hoàng Xá, Khu Mật ...gắn với việc đồn trú của quân đội nhà Trần nơi đây.
Đền Trần Thương được xây dựng theo hình chữ Quốc nên trông vuông vắn, trên thế đất thiêng “hình nhân bái tướng” - ngụ ý chỉ một người con gái tài sắc, nằm bái phục và nghiêng về phía tây, nên hai giếng bên ngoài song song với Hố Khẩu (ở giữa đền) thì giếng bên tây hơi méo, vì nằm nghiêng tai sẽ hơi méo. Trước kia sau đền có một cây đa rất cao, đứng từ xa khoảng vài km đã nhìn thấy tượng trưng cho mái tóc của người con gái nhưng vài năm trước đã bị đổ do bão. Phía dưới là phủ mẫu thờ Bà chúa Liễu là cái trán. Ba cung của ngôi đền là khuôn mặt, trung tâm là giếng Hồ Khẩu (tượng trưng cho miệng). Mặt luôn hướng về quê hương Thiên Trường (Nam Định). Hai giếng song song với giếng Hồ Khẩu bên ngoài gọi là giếng Nhĩ, tượng trưng cho hai cái tai. Phía trước ngôi đền có hai giếng Nhũ, 5 giếng này tương thông với nhau bằng mạch ngầm. Hai hồ nước hai bên kéo dài ra đến cổng chính gọi là hai tay kiệu (gọi là hai cánh tay) duỗi ra hướng Đông Nam. Hai chân chính là hồ nước ngay trước cổng đền, có mạch ngầm thông từ sông Hồng đến sông Long Xuyên.
Tổng thể kiến trúc cảnh quan của ngôi đền gồm nghi môn ngoại, nghi môn nội, 5 tòa, 15 gian chia thành 3 cung Đệ nhất, Đệ nhị, Đệ tam và 2 giải vũ, 5 giếng. Cổng vào đền Trần Thương gọi là nghi môn ngoại. Cửa chính cao hai tầng, tầng dưới có dạng cuốn hình vòm, xung quanh có trang trí hoa văn, tầng trên là gác chuông tám mái. Bên trong gác chuông có treo một quả chuông lớn. Hai cổng phụ của tam quan có đôi ngựa được đắp nổi phía dưới, phía trên là hoa sen. Bức tường ngoài cùng của tam quan là đôi voi chầu cùng hoa sen, hoa cúc và đôi cột có đèn lồng và đôi nghê chầu phía trên.
Qua tam quan là con đường chính lát gạch đỏ, rộng rãi đi vào sân đền. Trước cột đồng trụ là hai cái giếng Nhũ hai bên được kè đá xanh. Qua hàng cột trụ bề thế là một bức bình phong, chính giữa là chữ thọ, xung quanh là cảnh rồng chầu, phượng múa.
Phía trước gian giữa của tòa tiền đường có dựng một tòa cổ lâu 2 tầng, giữa mái trên và mái dưới là bức đại tự “Phong vân trường hộ”, ở giữa đặt một đỉnh hương bằng đá có đôi nghê chầu.
Ngôi đền chính bề thế, với lối kiến trúc bố cục chặt chẽ theo kiểu chữ Tam gồm 5 tòa, 15 gian, chia thành 3 cung: Đệ Nhất, Đệ Nhị, Đệ Tam. Theo thứ tự từ ngoài đền vào trong thì cung đầu tiên là cung Đệ Tam, là nơi thờ Ban Công đồng và quan Ngũ Hổ, đồng thời cũng là nhà khách. Cung Đệ Tam được xây dựng theo lối chồng rường, hai đầu xây bít đốc dật cấp, mái lợp ngói nam, mắt trước là dãy cửa bức bàn. Phía trên gian giữa có treo bức đại tự “Văn đức võ công”.
Tiếp theo là Hố Khẩu, là nơi hội tụ các yếu tố về tứ trụ, tiếp thu tinh túy của trời đất, giữ linh khí và linh vật thiêng của ngôi đền. Khi mặt trời lên ánh nắng chiếu rọi xuống giếng, khi mặt trăng lên ánh trăng cũng tạo một góc vuông chiếu rọi xuống giếng. Dưới giếng còn nuôi các cụ rùa để “ngụ bái thần tướng” có ý nghĩa là thần kim quy gìn giữ đền giống như thần kim quy ngày xưa bảo vệ Cổ Loa thành. Giếng nước hình bán nguyệt, được đặt ngay giữa đền vừa độc đáo, vừa tạo hòa khí nước non mây trời đối với ngôi đền. Nước trong giếng không cạn bao giờ, mưa to thì nước cũng không tràn miệng giếng mà cứ rút dần xuống. Đặc biệt giếng này được xếp gạch chứ không phải xây.
Hai hành lang nối cung Đệ Nhị và Đệ Tam với nhau còn có hai giải vũ. Giải vũ bên trái là nơi thờ nhị vị Vương cô, Vương cô Đệ Nhất và Vương cô Đệ nhị. Giải vũ bên phải là nơi thờ 4 người con trai và một người con rể của Ngài.
Tiếp đến là cung Đệ Nhị, ban giữa thờ cúng bá quan văn võ Trần Triều và gia tộc của Đức Thánh Trần, hai bên tả và hữu thờ quan Bắc Đẩu và quan Nam Tào. Cung Đệ Nhị gồm 5 gian, được xây bằng gạch cao hơn cung Đệ Tam, lợp ngói ống cung đình đời Nguyễn, bờ nóc hai đầu hồi đắp hai con rồng lớn, phần giữa mái trên và mái dưới là các ô có đắp chữ Hán.
Cung cuối cùng là cung Đệ Nhất (hay còn gọi là cung Cấm), vì sự đặc biệt nên nơi này có sự hãn hữu ra vào. Ban giữa cung Đệ Nhất thờ Đức Thánh Trần, hai bên trái và phải thờ bái vọng Đức Vương Phụ và Đức Vương Mẫu của Ngài. Cung này được lợp ngói ống, bộ cửa bức bàn gồm 3 cửa được sơn son thiếp vàng lộng lẫy.
Các cung đều được những hàng cột lim to khỏe, vững chắc chống đỡ, những bức chạm đầu xà, đầu bẩy thể hiện “cúc hóa long” (hoa cúc hóa rồng) tuyệt đẹp. Ngoài ra còn có các họa tiết như lưỡng long chầu nguyệt, rồng bay, phượng múa, sóng nước, mây trời…
Không chỉ có kiến trúc độc đáo, linh thiêng, đền Trần Thương còn giữ lại được nhiều đồ thờ cúng cổ như ngai thờ, khám thờ, sập, nghê, rùa, bát hương và những vật dụng khác như hoành phi, câu đối, đại tự, lục bình, bát hương, bát đĩa, chén đôn, chuông cổ, chiếc kiếm bạc có vỏ được làm bằng đồi mồi rất quý chỉ được đưa ra thờ vào những ngày lễ hội. Đặc biệt còn có tượng Hưng Đạo Đại Vương, trong ban thờ hậu cung với vẻ mặt uy nghiêm của một vị “Thánh” nhân, nhưng vẫn nở nụ cười bao dung, đôn hậu. Pho tượng có tỷ lệ cân đối với vẻ mặt uy nghiêm của một đấng thần nhân Đức Thánh Trần - Đức Thành Cha, trầm tư vạch kế sách giữ nước.
Năm 2025 Lễ hội truyền thống đền Trần Thương và Lễ tưởng niệm 725 năm ngày mất của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn (ngày 20 tháng Tám âm lịch) dự kiến tổ chức quy mô cấp xã từ ngày 07/10 đến 11/10/2025 (tức ngày 16 -20/8 Âm lịch) tại đền Trần Thương, xã Trần Thương, tỉnh Ninh Bình nhằm tôn vinh và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, giáo dục truyền thống "uống nước nhớ nguồn", tri ân sâu sắc những người có công với đất nước, Quốc công tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Đồng thời quảng bá giá trị lịch sử và văn hóa của di tích, góp phần nâng cao ý thức và trách nhiệm của cộng đồng trong việc bảo tồn, phát huy các di sản văn hóa phi vật thể. Đây cũng là dịp để đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, du lịch và văn hóa tâm linh của người dân và du khách, giới thiệu vẻ đẹp của mảnh đất địa linh nhân kiệt.
Các hoạt động dự kiến trong Lễ hội bao gồm:
* Các nghi lễ truyền thống:
1. Lễ xin Đức Thánh cho nhân dân mở cửa đền và tổ chức Lễ hội: 6h30’ ngày 22/9 /2025 (ngày 01/8 ÂL)
2. Tế lễ cổ truyền: Cả ngày 09/10/2025 (ngày 18/8 ÂL)
3. Lễ Thả đèn hoa đăng:19h00’ ngày 10/10/2025 (ngày 19/8 ÂL)
4. Lễ Tưởng niệm 725 năm ngày mất của Hưng Đạo Đại vương: 7h30’ ngày 11/10/2025 (ngày 20/8 ÂL)
5. Lễ tạ: 17h30’ ngày 13/10/2025 (ngày 22/8 ÂL)
* Khai mạc Lễ hội: 19h45’ ngày 09/10/2025 (ngày 18/8 ÂL)
* Phần Hội:
1. Trưng bày sinh vật cảnh: Từ ngày 03/10 đến ngày 11/10/2025 (từ ngày 12 đến 20/8 ÂL).
2. Tổ chức giao lưu các đội trống hội: Từ 19h00’ ngày 06/10/2025 (ngày 15/8 ÂL).
3. Tổ chức Liên hoan diễn xướng Chầu văn và hát văn: Từ 7h30’ ngày 07/10/2025 (ngày 16/8 ÂL).
4. Tổ chức giải Cờ tướng: Bắt đầu từ ngày 07/10 đến 09/10/2025 (ngày 16/8 đến 18/8 ÂL)
5. Tổ chức Giao lưu thơ ca: Từ 7h30’ - 10h30’ ngày 08/10/2025 (ngày 17/8 ÂL)
6. Biểu diễn Vở chèo “Huyền Sử Trần Thương”: Từ 20h10’ – 22h00’ ngày 10/10/2025 (ngày 19/8 ÂL)
7. Hát dân ca truyền thống trên hồ Trần Thương: Từ 8h00’ - 17h00’ ngày 09/10/2025 (ngày 18/8 ÂL)
8. Tổ chức giải kéo co truyền thống đền Trần Thương: Từ 8h00’ ngày 10/10/2025 (ngày 19/8 ÂL)
9. Tổ chức thi nấu cỗ cúng dâng Thánh: Từ 16h30’ ngày 10/10/2025 (ngày 19/8 ÂL)
10. Tổ chức các trò chơi dân gian: Từ 14h00’ - 17h00’ ngày 09, 10/10/2025 (ngày 18, 19/8 ÂL)
11. Tổ chức chương trình văn nghệ Đêm hội Trần Thương: Từ 19h00’ ngày 11/10/2025 (ngày 20/8 ÂL).
Thu Hằng
