Ra đời cách đây hơn 10 thế kỷ, phường rối nước Nam Chấn của làng từng ghi dấu trong sử sách từ thời Cảnh Hưng (1755), gắn với tên tuổi nghệ nhân Mai Văn Kha-người được xem là tổ nghề. Nghệ thuật múa rối nước không chỉ đơn thuần là một hình thức biểu diễn - mà còn là sự sáng tạo, kết tinh văn hóa của người dân vùng châu thổ sông Hồng. Phường rối làng Rạch (còn gọi là Bàn Thạch, phường rối Nam Chấn) được hình thành từ nhiều thế hệ, gắn với nghề sơn mài và tạc tượng đền chùa của làng.Theo ghi nhận, phường rối đã trải qua 7-8 đời trong việc truyền nghề, lưu diễn trong và ngoài nước, mang “hồn quê” và tinh hoa nghệ thuật lan tỏa rộng khắp. Giữa không gian làng quê yên bình, thủy đình soi bóng bên hồ nước, mái ngói rêu phong cổ kính, giếng làng trăm tuổi và những con rối gỗ ngộ nghĩnh hiện lên như một “bảo tàng sống” của nghệ thuật dân gian Việt Nam. Các con rối của làng được chế tác tỉ mỉ từ gỗ mít hoặc vàng tâm – loại gỗ nhẹ, bền, ít cong vênh. Một con rối hoàn chỉnh phải trải qua 8 công đoạn công phu: tạo mẫu, sấy, mài, sơn lót, thếp bạc, phủ màu… Dưới bàn tay khéo léo của người nghệ nhân, khối gỗ vô tri bỗng trở thành những nhân vật sống động mang đậm sắc thái đồng quê – từ chú Tễu dí dỏm đến cô thôn nữ duyên dáng, trâu bò, rồng phượng uyển chuyển trên mặt nước.
Đến đây, du khách không chỉ chiêm ngưỡng những tiết mục rối nước truyền thống mà còn được tận tay trải nghiệm, trò chuyện cùng các nghệ nhân - những người giữ hồn cho di sản quê hương.Nghệ nhân Phan Văn Triển, được mệnh danh là “bàn tay vàng” của làng nghề, là người phục dựng nhiều mẫu rối cổ; còn nghệ nhân Phan Văn Mạnh – người sáng lập đoàn múa rối tư nhân Sông Quê - đã đưa rối nước Hồng Quang biểu diễn khắp trong và ngoài nước, để “hồn quê Thành Nam” vang xa đến tận trời Âu.Những buổi biểu diễn tại thủy đình làng Rạch thường có 12-20 nghệ sĩ cùng tham gia, kết hợp giữa người điều khiển rối, nhạc công và người hát. Âm nhạc dân gian, làn điệu chèo hòa cùng tiếng trống, tiếng sáo tạo nên không khí hội làng sôi động. Các tích trò quen thuộc như Hội xuống đồng, Chọi trâu mùa xuân, Trưng Trắc - Trưng Nhị, Đánh đồn Pháp… phản ánh sinh động đời sống, lao động và tinh thần yêu nước của người dân Bắc Bộ.
Đến Hồng Quang, du khách có thể tham quan thủy đình cổ, ngắm nhìn kiến trúc tám mái lim đen bóng, mũi đao đắp hình rồng phun nước, biểu tượng cho sự giao hòa của trời đất và tâm hồn nghệ nhân; ghé thăm nhà các nghệ nhân, lắng nghe câu chuyện về 7 đời phường rối; tự tay làm rối: tô màu, trang trí, điều khiển con rối, thử cảm giác nhập vai người nghệ sĩ dân gian trên mặt nước; mua quà lưu niệm thủ công mang dấu ấn làng nghề là các mô hình con rối nhỏ tinh xảo.Sau chuyến tham quan, du khách có thể tiếp tục hành trình đến các điểm du lịch lân cận như làng ươm tơ Cổ Chất, chùa Cổ Lễ, chùa Keo Hành Thiện và hệ thống các nhà thờ ven biển- những điểm đến kết nối di sản văn hóa đặc sắc của vùng Thành Nam.
Trải qua bao thăng trầm, có thời kỳ tưởng chừng bị lụi tàn, nhưng nhờ tâm huyết và niềm đam mê của các thế hệ nghệ nhân, rối nước Hồng Quang vẫn bền bỉ tồn tại và phát triển. Địa phương đã hỗ trợ tu bổ thủy đình, tổ chức biểu diễn phục vụ du khách và học sinh, qua đó truyền lửa tình yêu di sản cho thế hệ trẻ. Hiện nay, phường rối làng Rạch sở hữu gần 1.000 con trò với hơn 40 tích trò cổ và hiện đại, thường xuyên lưu diễn trong và ngoài tỉnh, mang hình ảnh của vùng đất “địa linh nhân kiệt” đến gần hơn với bạn bè trong và ngoài nước.
Làng nghề rối nước Hồng Quang không chỉ là nơi bảo tồn loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo, mà còn là điểm nhấn du lịch văn hóa - trải nghiệm đặc sắc trong chiến lược phát triển du lịch của tỉnh Nam Định. Đây là minh chứng sống động cho sức sống mãnh liệt của văn hóa Việt trong dòng chảy hiện đại - nơi mỗi con rối kể một câu chuyện, mỗi buổi diễn là một bản hòa ca của hồn quê. Hồng Quang hôm nay không chỉ gìn giữ di sản cha ông mà còn đang mở rộng cánh cửa chào đón du khách - để ai đến một lần cũng sẽ mang theo trong tim nụ cười của chú Tễu và âm vang tiếng trống hội làng - âm thanh của một di sản sống, một miền quê đáng nhớ.
