Ninh Bình - vùng đất Cố đô ngàn năm văn hiến từ lâu đã ghi dấu trong lòng du khách bởi những dãy núi đá vôi trầm mặc, những dòng sông uốn lượn giữa thung lũng xanh và hệ thống di sản văn hóa - lịch sử đặc sắc đã được thế giới vinh danh. Song bên dưới vẻ đẹp hùng vĩ ấy còn có một Ninh Bình rất khác: lặng lẽ, bền bỉ và thấm đẫm hồn quê, được bồi đắp qua mồ hôi, bàn tay lao động và ký ức của bao thế hệ cư dân nông thôn. Đó chính là Ninh Bình của những làng nghề truyền thống - nơi lưu giữ căn cốt văn hóa vùng Cố đô, nơi quá khứ và hiện tại giao thoa trong từng sản phẩm thủ công mộc mạc mà tinh xảo.
Chính từ những không gian văn hóa bình dị ấy, du lịch Ninh Bình đang từng bước khẳng định hướng phát triển bền vững, lấy bảo tồn và phát huy giá trị di sản làm nền tảng, lấy bản sắc văn hóa làm cốt lõi và lấy sinh kế cộng đồng làm trung tâm. Trong bối cảnh hội nhập và phát triển ngày càng sâu rộng, khi du khách không còn thỏa mãn với những chuyến đi thuần túy tham quan mà ngày càng tìm kiếm những trải nghiệm chân thực, giàu bản sắc và có chiều sâu văn hóa, việc gắn kết bảo tồn làng nghề với phát triển du lịch không chỉ là một lựa chọn mà đã trở thành hướng đi tất yếu. Với Ninh Bình, đó là con đường phát triển hài hòa giữa bảo tồn và khai thác, vừa gìn giữ hồn quê và các giá trị truyền thống, vừa tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế bền vững, đồng thời khẳng định rõ nét bản sắc riêng của điểm đến.
Trải rộng trên khắp các vùng quê, với hơn 250 làng nghề truyền thống như thủ công mỹ nghệ, chế biến nông sản, mây tre đan, gốm sứ, dệt may, sinh vật cảnh…, Ninh Bình được ví như một “bảo tàng sống” của các nghề thủ công cổ truyền vùng Đồng bằng Bắc Bộ. Những cái tên đã trở thành thương hiệu như đá mỹ nghệ Ninh Vân, gốm cổ Bồ Bát, cói Kim Sơn, thêu ren Ninh Hải, dệt lụa Nha Xá, đúc đồng Tống Xá, sơn mài Cát Đằng…không chỉ tạo ra sản phẩm có giá trị kinh tế mà còn hàm chứa trong đó lịch sử hình thành làng xóm, phong tục tập quán, tri thức dân gian và thẩm mỹ truyền thống của cộng đồng cư dân.
Mỗi sản phẩm làng nghề là một câu chuyện văn hóa. Đó là câu chuyện về bàn tay người thợ chai sạn theo năm tháng; về những lò gốm đỏ lửa qua bao mùa mưa nắng; về tiếng khung cửi đều đặn vang lên giữa trưa hè; về những bãi cói ven biển Kim Sơn nhuộm màu lao động. Những câu chuyện ấy, nếu chỉ nằm yên trong không gian làng quê, có thể dần lùi vào ký ức. Nhưng khi du lịch tìm đến, làng nghề được “đánh thức”, ký ức được kể lại bằng một ngôn ngữ mới - ngôn ngữ của trải nghiệm.
Thực tế cho thấy, sự kết hợp giữa du lịch và làng nghề đã mang đến sức sống mới cho các không gian sản xuất truyền thống. Những xưởng đá, lò gốm, nhà dệt, sân phơi cói không còn chỉ là nơi lao động, mà trở thành điểm đến trải nghiệm, nơi du khách được tận mắt chứng kiến quy trình làm nghề, trực tiếp trò chuyện với nghệ nhân, cảm nhận nhịp sống chậm rãi, mộc mạc của làng quê Bắc Bộ. Nhiều tour du lịch trải nghiệm làng nghề tại Ninh Bình đã được hình thành và phát huy hiệu quả, đưa du khách đến với làng đá mỹ nghệ Ninh Vân, gốm BồBát, thêu Văn Lâm, cói Kim Sơn, dệt lụa Nha Xá…, tạo nên những hành trình khám phá giàu cảm xúc và khác biệt.
Đặc biệt, các mô hình du lịch cộng đồng gắn với làng nghề và nghệ thuật dân gian như rối nước Bàn Thạch đã trở thành điểm nhấn độc đáo, vừa góp phần bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, vừa làm phong phú thêm trải nghiệm của du khách. Trong không gian làng quê bình dị, những tích trò dân gian, những làn điệu truyền thống được hồi sinh, kể lại câu chuyện văn hóa bằng ngôn ngữ gần gũi, sống động.
Du lịch đã mang đến cho các làng nghề một “làn gió mới”. Sản phẩm thủ công không chỉ để tiêu dùng hay trưng bày mà trở thành “đại sứ văn hóa”, mang theo thông điệp về lịch sử, con người và bản sắc của vùng đất Cố đô. Ngược lại, chính chiều sâu văn hóa của làng nghề đã giúp du lịch Ninh Bình tránh được sự đơn điệu, tạo nên sức hấp dẫn bền vững và khác biệt.
Trong tiến trình xây dựng nông thôn mới, Ninh Bình đã chủ động lồng ghép các nguồn lực để bảo tồn và phát triển làng nghề gắn với du lịch. Các chính sách hỗ trợ đào tạo nghề, khuyến khích đổi mới sáng tạo, xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm, đầu tư hạ tầng phục vụ du lịch trải nghiệm được triển khai đồng bộ. Nhờ đó, nhiều mô hình du lịch nông thôn, du lịch cộng đồng đạt chuẩn OCOP trong lĩnh vực dịch vụ du lịch đã hình thành, góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập và cải thiện chất lượng sống cho người dân.
Mối quan hệ giữa du lịch và làng nghề tại Ninh Bình là sự gắn bó hữu cơ, bổ trợ và cùng phát triển. Làng nghề cung cấp cho du lịch những giá trị văn hóa đặc sắc, những sản phẩm thủ công mang đậm bản sắc vùng đất Cố đô; trong khi đó, du lịch mở ra không gian quảng bá, tiêu thụ sản phẩm, tạo sinh kế bền vững và giữ chân lao động tại địa phương. Quan trọng hơn, việc phát triển du lịch gắn với làng nghề và không gian nông thôn đã khẳng định một lựa chọn chiến lược đúng đắn: phát triển nhưng không đánh đổi bản sắc, hội nhập nhưng không hòa tan. Từ những làng nghề bình dị, du lịch Ninh Bình đang lan tỏa hình ảnh một vùng đất vừa cổ kính, vừa năng động, nơi quá khứ và hiện tại hòa quyện, nơi hồn quê được gìn giữ, nâng niu và chuyển hóa thành nguồn lực cho phát triển bền vững trong tương lai.
Từ những làng nghề truyền thống bình dị, du lịch Ninh Bình đang mở ra con đường phát triển bền vững, nơi bảo tồn di sản văn hóa song hành cùng phát triển kinh tế và nâng cao đời sống cộng đồng. Sự gắn kết hài hòa giữa du lịch với làng nghề và không gian nông thôn không chỉ làm phong phú sản phẩm du lịch, tạo sinh kế ổn định cho người dân mà còn góp phần gìn giữ ký ức văn hóa, bồi đắp căn cốt bản sắc của vùng đất Cố đô. Chính chiều sâu văn hóa ấy đang trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, đưa du lịch Ninh Bình vươn xa theo hướng xanh, bền vững và tạo dấu ấn riêng trong lòng du khách trong nước và quốc tế./.
TH
