Dọc theo dòng chảy đỏ nặng phù sa của sông Hồng, ngay dưới chân cầu Yên Lệnh thuộc phường Duy Tân, tỉnh Ninh Bình, có một ngôi làng bình dị nhưng mang trong mình cả kho tàng văn hóa truyền thống -làng nghề truyền thốngdệt lụa Nha Xá. Suốt hơn700 năm, nơi đây vẫn miệt mài dệt nên những tấm lụa óng ả, mềm mại, làm say lòng bao thế hệ.Đến Nha Xá, không chỉ để chiêm ngưỡng những tấm lụa nổi tiếng mà còn để cảm nhận nhịp sống lao động hối hả, tinh thần sáng tạo không ngừng và câu chuyện lịch sử thấm đẫm dấu ấn hào hùng.
Nha Xá trong dòng chảy lịch sử: Theo các tài liệu cổ và truyền thuyết dân gian, làng lụa Nha Xá có từ cuối thế kỷ XIII, đầu thế kỷ XIV, gắn liền với tên tuổi danh tướng Trần Khánh Dư. Sau chiến thắng chống quân Nguyên - Mông, ông đã đưa dân từ vùng Vân Đồn (Quảng Ninh) về khai hoang lập ấp ở xã Duy Hải (nay là phường Duy Hà), sau đó ông về thôn Nha Xá (thuộc phường Duy Tân ngày nay) cho dựng chùa và tu ở đó. Không chỉ dựng chùa, khai khẩn ruộng đất, Ông còn dạy dân địa phương nghề ươm cá bột, ươm tơ, dệt lụa.Khi đó, hằng năm vào mùa mưa, nước sông Hồng dâng lên, trứng cá, cá con từ trên nguồn theo dòng nước tràn vào các lạch, Trần Khánh Dư đã hướng dẫn mọi người vớt trứng, cá con đem về ươm ở các ao nhỏ trong làng. Để lấy được trứng, cá con từ sông Hồng lên phải có vợt để xúc. Do vậy cùng với nghề ươm cá bột, nghề ươm tơ, dệt lụa ra đời phục vụ nhu cầu lúc đó là dệt săm - nguyên liệu để may vợt xúc cá. Sau đó dần phát triển lên nghề dệt lụa. Người dân nơi đây vẫn truyền câu:“Lụa Nha Xá, cá sông Lảnh”- gói trọn sự trù phú của thiên nhiên và tinh hoa lao động của con người.
Nghề dệt lụa - sự tỉ mỉ và kiên nhẫn: Để dệt nên tấm lụa Nha Xá, trước đây người thợ phải trải qua các bước từ trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ, dệt lụa. Từ 6 sợi tơ nguyên liệu se thành 1 tơ dệt bền chắc. Để dệt khổ vải 90cm, người thợ phải luồn tới 2.800 sợi tơ dọc, đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn vô cùng.Tiếng thoi lách cách, nhịp tay dẻo dai, ánh mắt chăm chú trên khung cửi - tất cả tạo nên bản nhạc lao động quen thuộc của làng nghề. Dù mưa hay nắng, người Nha Xá vẫn bền bỉ giữ nghề, đưa danh tiếng làng lụa vang xa khắp trong và ngoài nước.
Làng lụa hôm nay - nhịp sống sôi động: Ngày nay, hơn 90% hộ dân Nha Xá vẫn gắn bó với nghề dệt, nhiều gia đình có tới 4 - 5 máy dệt hoạt động suốt ngày đêm, tạo nên nhịp sống sôi động, rộn ràng. Các xưởng lớn với hàng chục máy dệt cung cấp lụa cao cấp cho Hà Nội, Huế, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh và xuất khẩu sang Lào, Thái Lan.Đặc biệt, Nha Xá nổi bật với nghệ thuật nhuộm màu từ thiên nhiên, củ nâu, cánh kiến, lá bàng, lá trầu không… đã được người dân tận dụng để tạo ra bảng màu mộc mạc, thanh nhã, thân thiện với môi trường và bền đẹp theo thời gian.
Sáng tạo nâng tầm giá trị:Ngày nay, sản phẩm dệt lụa Nha Xá đã biến tấu trở nên vô cùng đa dạng với nhiều mẫu mã, chủng loại khác nhau, ngoài lụa truyền thống, Nha Xá còn sáng tạo nhiều sản phẩm mới như: lụa hoa, lụa đũi, lanh, tơ xe… phù hợp với thị hiếu hiện đại.Hình dạng hoa văn trên lụa đã được thể hiện dưới đôi tay điêu luyện và óc nhìn tinh tế, sáng tạo của người nghệ nhân lụa Nha Xá. Trải qua biết bao thăng trầm, làng nghề dệt lụa Nha Xá hôm nay vẫn miệt mài giữ lấy cái nghề truyền thống quý báu mà bao đời ông cha đã truyền dạy.
Giá trị di sản và tương lai: Năm 2021, nghề dệt lụa Nha Xá đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là minh chứng cho giá trị trường tồn của nghề truyền thống, đồng thời mở ra cơ hội để Nha Xá trở thành điểm đến du lịch văn hóa - làng nghề đặc sắc trên bản đồ du lịch Việt Nam.Trong bối cảnh hội nhập, việc kết hợp giữa giữ gìn truyền thống và sáng tạo hiện đại sẽ giúp lụa Nha Xá tiếp tục khẳng định vị thế, không chỉ trong nước mà còn vươn ra thị trường quốc tế.
Nguyễn Toan
