Phát triển du lịch gắn với sản xuất và tiêu dùng sản phẩm OCOP đang trở thành xu hướng giàu tiềm năng, phù hợp với định hướng phát triển kinh tế xanh, kinh tế trải nghiệm và phát huy giá trị văn hóa bản địa. Với lợi thế nổi trội về tài nguyên di sản, cảnh quan thiên nhiên, chiều sâu văn hóa và hệ thống làng nghề truyền thống phong phú, Ninh Bình đang từng bước khẳng định vị thế là một trong những địa phương đi đầu trong việc kết nối du lịch với Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP). Qua đó, tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn theo hướng bền vững, đồng thời nâng cao giá trị thương hiệu địa phương.
Ninh Bình được thiên nhiên ưu đãi và lịch sử bồi đắp nên một không gian văn hóa - di sản đặc sắc hiếm có. Với trên 5.000 di tích lịch sử, văn hóa cùng hệ sinh thái đa dạng từ núi đá vôi, rừng nguyên sinh, vùng đất ngập nước đến không gian làng quê truyền thống, tỉnh có đầy đủ điều kiện để phát triển du lịch di sản, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo. Nổi bật là Quần thể danh thắng Tràng An - Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới duy nhất của Việt Nam và Đông Nam Á, mang những giá trị toàn cầu nổi bật về địa chất, địa mạo, thẩm mỹ và văn hóa. Cùng với đó là Vườn quốc gia Cúc Phương, Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, Vườn quốc gia Xuân Thủy, khu du lịch suối khoáng nóng Kênh Gà hay các vùng sinh thái ven biển giàu tiềm năng. Không gian du lịch trải dài từ núi rừng đến đồng bằng, từ sinh thái ngập nước đến biển đã mở ra dư địa lớn để phát triển các sản phẩm văn hóa, thủ công, ẩm thực và trải nghiệm bản địa gắn với OCOP.
Song hành với tài nguyên du lịch là hệ thống làng nghề truyền thống giàu bản sắc, được lưu giữ qua nhiều thế hệ như đúc đồng Tống Xá, sơn mài Cát Đằng, chạm khắc gỗ La Xuyên, thêu ren Văn Lâm - Ninh Hải, làng nghề cói Kim Sơn, lụa Nha Xá hay làng hoa cây cảnh Vị Khê… Đây không chỉ là nơi tạo ra các sản phẩm mang giá trị kinh tế mà còn là “kho tàng sống” lưu giữ tri thức dân gian, kỹ năng thủ công và hồn cốt văn hóa của vùng đất Cố đô. Khi được kết nối với hoạt động du lịch, mỗi sản phẩm OCOP không đơn thuần là hàng hóa mà còn trở thành “đại sứ văn hóa”, kể cho du khách câu chuyện về lịch sử, con người và bản sắc địa phương.
Những năm qua, Chương trình OCOP tại Ninh Bình đã có bước phát triển mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng. Đến tháng 4/2026, toàn tỉnh có gần 1.000 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, trong đó có 07 sản phẩm đạt 5 sao, 153 sản phẩm đạt 4 sao và 824 sản phẩm đạt 3 sao; với hơn 500 chủ thể tham gia là doanh nghiệp, hợp tác xã, tổ hợp tác và hộ sản xuất kinh doanh. Điều đáng ghi nhận không chỉ nằm ở sự gia tăng về số lượng sản phẩm mà còn ở sự chuyển biến trong tư duy phát triển: từ sản xuất nhỏ lẻ sang xây dựng thương hiệu, nâng cao chất lượng, truy xuất nguồn gốc và gắn với nhu cầu thị trường du lịch.
Trong cơ cấu sản phẩm OCOP của tỉnh, nhóm thực phẩm vẫn chiếm tỷ trọng lớn với nhiều đặc sản có thương hiệu như cơm cháy, mật ong, trà dược liệu, sản phẩm chế biến từ nông sản địa phương… Bên cạnh đó là các sản phẩm thủ công mỹ nghệ, sản phẩm làng nghề, dịch vụ du lịch cộng đồng và du lịch nông thôn. Đặc biệt, sự xuất hiện ngày càng nhiều các sản phẩm OCOP dịch vụ du lịch cho thấy bước chuyển quan trọng trong cách tiếp cận phát triển OCOP của tỉnh - không chỉ dừng lại ở sản phẩm hữu hình mà còn mở rộng sang khai thác giá trị không gian văn hóa, cảnh quan và trải nghiệm cộng đồng.
Thực tế cho thấy, du lịch đang trở thành “cầu nối” quan trọng để quảng bá và nâng cao giá trị sản phẩm OCOP. Với hàng triệu lượt khách du lịch mỗi năm, Ninh Bình có lợi thế lớn để đưa sản phẩm OCOP tiếp cận trực tiếp với thị trường tiêu dùng rộng mở. Tại các khu, điểm du lịch như Quần thể danh thắng Tràng An, Tam Cốc - Bích Động hay Chùa Bái Đính, du khách không chỉ tham quan danh lam thắng cảnh mà còn được trải nghiệm không gian văn hóa làng nghề, thưởng thức ẩm thực đặc trưng và tìm hiểu quy trình tạo ra các sản phẩm truyền thống. Chính sự kết hợp này đã gia tăng chiều sâu trải nghiệm cho du lịch, đồng thời tạo đầu ra ổn định cho các sản phẩm OCOP.
Nhiều sự kiện văn hóa, tuần du lịch, hội chợ xúc tiến thương mại của tỉnh cũng trở thành không gian quảng bá hiệu quả cho sản phẩm OCOP. Các gian hàng không chỉ là nơi giới thiệu sản phẩm mà được tổ chức như những không gian trải nghiệm văn hóa, nơi du khách được trực tiếp xem nghệ nhân thao tác, nghe kể câu chuyện về làng nghề, vùng nguyên liệu và hành trình tạo nên sản phẩm. Điều đó góp phần tạo cảm xúc, tăng tính nhận diện thương hiệu và nâng cao giá trị sản phẩm. Có thể thấy, mối liên kết giữa du lịch và OCOP đang từng bước hình thành chuỗi giá trị khép kín: du lịch thúc đẩy tiêu dùng sản phẩm, còn sản phẩm OCOP lại làm giàu thêm bản sắc và sức hấp dẫn của điểm đến.
Từ thực tiễn phát triển, nhiều mô hình du lịch cộng đồng, du lịch nông thôn gắn với OCOP đã từng bước phát huy hiệu quả. Những miền quê nông thôn mới kiểu mẫu với cảnh quan “sáng - xanh - sạch - đẹp” đang trở thành điểm đến trải nghiệm hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài nước. Các mô hình du lịch sinh thái, trải nghiệm nông nghiệp công nghệ cao, nghỉ dưỡng cộng đồng hay bảo tồn làng nghề truyền thống không chỉ góp phần tạo sinh kế cho người dân mà còn nâng cao thu nhập và thúc đẩy xây dựng nông thôn mới bền vững.
Đặc biệt, Ninh Bình đang từng bước khai thác hiệu quả lợi thế di sản để phát triển các sản phẩm du lịch mang chiều sâu văn hóa. Từ không gian Di sản Tràng An đến các vùng quê ven đô, các làng nghề truyền thống và hệ thống di tích lịch sử, tín ngưỡng dân gian đều có thể trở thành “chất liệu” để xây dựng các sản phẩm du lịch trải nghiệm độc đáo. Đây cũng là hướng đi phù hợp với định hướng phát triển công nghiệp văn hóa mà tỉnh đang theo đuổi - lấy văn hóa làm nền tảng, lấy con người và cộng đồng làm trung tâm, đồng thời chuyển hóa giá trị di sản thành nguồn lực phát triển kinh tế.
Trong giai đoạn 2026 - 2030, Ninh Bình xác định tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển du lịch gắn với OCOP theo hướng chuyên nghiệp, bền vững và giàu bản sắc. Nghị quyết số 44/2025/NQ-HĐND về chính sách hỗ trợ phát triển du lịch giai đoạn 2025 - 2030 được xem là cơ sở quan trọng để thúc đẩy xúc tiến quảng bá, hỗ trợ các chủ thể OCOP tham gia hội chợ, triển lãm, kết nối thị trường trong và ngoài nước. Đồng thời, tỉnh cũng chú trọng hỗ trợ chuyển đổi số, xây dựng thương hiệu, nâng cao năng lực quản trị và ứng dụng công nghệ trong quảng bá sản phẩm, phát triển du lịch thông minh và thương mại điện tử.
Thời gian tới, tỉnh tiếp tục định hướng phát triển các sản phẩm du lịch nông thôn mang đậm dấu ấn “Di sản và trải nghiệm”; chú trọng xây dựng các tour du lịch gắn với làng nghề, du lịch trải nghiệm “một ngày làm nghệ nhân”, du lịch nông nghiệp xanh, du lịch cộng đồng và nghỉ dưỡng sinh thái. Cùng với đó là việc bảo tồn cảnh quan, giữ gìn không gian văn hóa làng quê và phát huy tri thức bản địa như một nguồn tài nguyên mềm để nâng cao năng lực cạnh tranh của du lịch Ninh Bình.
Có thể khẳng định, phát triển du lịch gắn với sản xuất và tiêu dùng sản phẩm OCOP không chỉ là giải pháp thúc đẩy kinh tế nông thôn mà còn là con đường để bảo tồn văn hóa, gìn giữ làng nghề, nâng cao giá trị di sản và lan tỏa hình ảnh vùng đất, con người Ninh Bình. Đây cũng là hướng phát triển phù hợp với xu thế du lịch hiện đại - nơi du khách không chỉ tìm kiếm cảnh đẹp mà còn mong muốn được trải nghiệm văn hóa, cảm nhận đời sống bản địa và mang về những giá trị tinh thần đặc trưng của mỗi vùng đất./.
ĐTH
