Lễ hội Đền Trần là một trong những lễ hội lớn, mang đậm dấu ấn lịch sử – văn hoá của dân tộc Việt Nam. Đây không chỉ là dịp để nhân dân và du khách thập phương tưởng nhớ công lao to lớn của các vị vua Trần cùng Anh hùng dân tộc Trần Hưng Đạo, mà còn là hành trình tìm về cội nguồn Hào khí Đông A – biểu tượng của lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết và ý chí quật cường của dân tộc.
Đền Trần tọa lạc tại phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình – là di tích tiêu biểu, đặc biệt quan trọng trong hệ thống di sản văn hóa thời Trần. Di tích đền Trần - chùa Phổ Minh được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2012, đến năm 2014, lễ hội Đền Trần Nam Định đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Lễ hội Đền Trần hay còn gọi là “lễ hội truyền thống Trần Hưng Đạo” được tổ chức để tưởng niệm ngày hóa của Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn. Từ lâu, dân gian đã truyền tụng câu ca:
“Tháng Tám giỗ Cha (Đức Thánh Trần), tháng Ba giỗ Mẹ (Thánh Mẫu Liễu Hạnh).”Lễ hội tưởng nhớ “Cha” (tháng 8 âm lịch) đã đi sâu vào tâm thức mỗi người, trở thành tập tục văn hóa truyền thống thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc. Lễ hội được tổ chức từ mùng 8 đến 20 tháng Tám âm lịch, nhưng các hoạt động chính tập trung trong khoảng từ ngày 10 đến ngày 20 tháng Tám âm lịch.
Du khách về nơi đây dịp lễ hội Đền Trần, ngoài việc dâng hương tưởng nhớ công lao của các bậc tiền nhân, còn có cơ hội chiêm bái các di tích quan trọng, khám phá quần thể kiến trúc cổ kính, mang đậm phong cách nghệ thuật thời Trần.
Quần thể kiến trúc Đền Trần gồm các hạng mục: ngũ môn, sân trước, hồ nước, nghi môn, sân trong, giải vũ, đền Thiên Trường, đền Cố Trạch, đền Trùng Hoa.
Đền Thiên Trường: Thờ thủy tổ nhà Trần và bài vị của 14 vị vua nhà Trần. Được xây dựng trên cương vực Cung Trùng Quang – nơi các Thái Thượng hoàng lui về ngự sau khi nhường ngôi. Ban đầu đền chỉ là nhà thờ đại tôn do dân làng Tức Mặc dựng lên. Đến năm 1694 (niên hiệu Chính Hòa 15, đời vua Lê Hy Tông), nhà thờ được làm bằng gỗ lim. Đến năm 1705, nơi này chính thức được gọi là Trần Miếu. Sang thời Nguyễn (các triều vua Tự Đức, Thành Thái, Duy Tân), đền được trùng tu và mở rộng. Hiện nay, di tích còn lưu giữ hệ thống chân tảng đá cánh sen kép mang phong cách thời Trần và bộ cánh cửa thời Hậu Lê thế kỷ XVII.
Đền Trùng Hoa: Được xây dựng về phía Tây đền Thiên Trường, trên cương vực Cung Trùng Hoa thời Trần – nơi ngự của các vị vua đương triều mỗi khi về Thiên Trường yết kiến vua cha. Đây là nơi thờ tượng 14 vị vua Trần đúc bằng đồng.
Đền Cố Trạch: Là nơi thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, vị danh tướng đã lãnh đạo quân dân Đại Việt ba lần đánh thắng quân Nguyên – Mông thế kỷ XIII. Trong lần tu sửa đền Thiên Trường năm 1852, nhân dân phát hiện một tấm bia khắc chữ “Hưng Đạo Thân Vương Cố trạch” (nhà cũ của Hưng Đạo Vương), từ đó dựng nên đền Cố Trạch để thờ ông cùng gia quyến và gia tướng.
Lễ hội Đền Trần gồm hai phần: phần lễ và phần hội, kết hợp hài hòa giữa yếu tố tâm linh và sinh hoạt văn hóa truyền thống.
Phần lễ: Gồm các nghi thức trang nghiêm như lễ rước kiệu, lễ dâng hương tưởng niệm các vị vua Trần và Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn.
Phần hội: Diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa – nghệ thuật – thể thao như chọi gà, múa rối nước, múa lân – sư – rồng, biểu diễn võ thuật, thi đấu cờ người, văn nghệ, hát chèo, hát chầu văn… tạo không khí náo nức, thu hút đông đảo du khách thập phương.
Trong mùa lễ hội năm 2025, do diễn biến phức tạp của tình hình mưa bão trên địa bàn tỉnh và ảnh hưởng nặng nề của bão số 10 (bão Bualoi) xảy ra đúng vào thời gian diễn ra lễ hội, nhiều hoạt động thuộc phần hội buộc phải tạm dừng nhằm tập trung cho công tác phòng, chống bão và khắc phục hậu quả thiên tai.
Dù vậy, phần lễ trọng thể vẫn được duy trì với các nghi thức truyền thống như dâng hươngvà tưởng niệm trang nghiêm, thể hiện lòng tri ân sâu sắc đối với các bậc tiền nhân nhà Trần.
Lễ hội Đền Trần là một lễ hội mang đậm dấu ấn lịch sử và tâm linh, là hành trình trở về với cội nguồn Hào khí Đông A lẫy lừng, nơi lòng tự hào dân tộc và truyền thống “uống nước nhớ nguồn” được gìn giữ và lan tỏa qua bao thế hệ.
Hương Nhu
