Trong bối cảnh du lịch toàn cầu chuyển từ khai thác tài nguyên sang kiến tạo trải nghiệm và bản sắc, di sản văn hóa ngày càng trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của mỗi điểm đến. Nếu cảnh quan thiên nhiên tạo nên sức hút ban đầu thì chiều sâu lịch sử, văn hóa và những giá trị được gìn giữ qua nhiều thế hệ mới là yếu tố giữ chân du khách và tạo dựng thương hiệu bền vững.Đối với Ninh Bình, di sản văn hóa không chỉ là kết tinh của hàng nghìn năm lịch sử mà còn là nguồn lực nội sinh đặc biệt quan trọng, tạo nền tảng phát triển kinh tế di sản, công nghiệp văn hóa và du lịch bền vững. Đây chính là lợi thế khác biệt mà không nhiều địa phương có được, góp phần định vị Ninh Bình trở thành trung tâm du lịch di sản, văn hóa và sáng tạo của Việt Nam.
Đến ngày 15/02/2026, Ninh Bình có 5.071 di tích được kiểm kê, trong đó 1.109 di tích đã được xếp hạng, gồm 01 Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới, 10 di tích quốc gia đặc biệt, 269 di tích quốc gia và 830 di tích cấp tỉnh. Cùng với đó là hàng nghìn di sản văn hóa phi vật thể thuộc đầy đủ các loại hình; 42 di sản được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, 01 di sản được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại và 22 hiện vật, nhóm hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia. Những con số ấy không chỉ phản ánh quy mô và mật độ di sản hiếm có mà còn khẳng định chiều sâu văn hóa của vùng đất Cố đô, tạo nên nguồn tài nguyên đặc biệt để phát triển các loại hình du lịch di sản, văn hóa, lịch sử, tâm linh và trải nghiệm.
Điểm nhấn nổi bật nhất là Quần thể danh thắng Tràng An - Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới, đồng thời là Di sản thế giới hỗn hợp đầu tiên và duy nhất của Việt Nam và Đông Nam Á đến nay. Không chỉ sở hữu cảnh quan núi đá vôi, hệ thống hang động và sông nước đặc sắc, Tràng An còn lưu giữ những dấu tích khảo cổ học có giá trị toàn cầu về lịch sử cư trú của con người và quá trình thích ứng với biến đổi môi trường trong hàng chục nghìn năm. Chính những giá trị nổi bật toàn cầu ấy đã đưa Ninh Bình trở thành điểm đến mang tầm vóc quốc tế, đồng thời khẳng định hiệu quả của mô hình phát triển kinh tế di sản, trong đó bảo tồn và phát triển du lịch được triển khai song hành, hài hòa với lợi ích của cộng đồng.
Bên cạnh Tràng An, hệ thống di sản lịch sử - văn hóa của Ninh Bình phản ánh đầy đủ tiến trình dựng nước và giữ nước của dân tộc. Cố đô Hoa Lư - Kinh đô đầu tiên của Nhà nước phong kiến tập quyền Việt Nam ghi dấu sự ra đời của nhà nước Đại Cồ Việt và những bước ngoặt quan trọng trong lịch sử dân tộc. Các di tích thời Trần như Đền Trần, Hành cung Thiên Trường, Hành cung Vũ Lâm, Đền Trần Thương… lưu giữ hào khí Đông A, trong khi Di tích quốc gia đặc biệt núi Non Nước với hệ thống văn bia ma nhai là kho tư liệu quý về lịch sử, văn học và nghệ thuật qua nhiều thế kỷ.
Không gian văn hóa của Ninh Bình còn được bồi đắp bởi hệ thống công trình tôn giáo, tín ngưỡng đặc sắc như Quần thể Nhà thờ Phát Diệm, Nhà thờ Bùi Chu, Nhà thờ Phú Nhai, Nhà thờ Sở Kiện cùng hàng trăm đình, đền, chùa cổ. Sự giao thoa hài hòa giữa kiến trúc truyền thống Việt Nam với nghệ thuật phương Tây đã tạo nên diện mạo văn hóa phong phú, phản ánh quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa lâu đời của vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng.
Nếu di tích vật thể tạo nên chiều sâu lịch sử thì di sản văn hóa phi vật thể chính là sức sống của điểm đến. Các lễ hội truyền thống như Lễ hội Hoa Lư, Lễ hội Đền Trần, Lễ hội Phủ Dầy, Lễ hội Đền Trần Thương, Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn, Lễ hội chùa Bái Đính… không chỉ bảo tồn ký ức lịch sử và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng mà còn trở thành sản phẩm du lịch văn hóa hấp dẫn, mang đến cho du khách những trải nghiệm chân thực về bản sắc địa phương.
Một nguồn lực quan trọng khác là hệ thống làng nghề truyền thống lâu đời như đúc đồng Tống Xá, mộc La Xuyên, thêu ren Văn Lâm, làm trống Đọi Tam… Không chỉ tạo ra những sản phẩm thủ công đặc sắc, các làng nghề còn lưu giữ kỹ năng nghề, tri thức dân gian và giá trị văn hóa được truyền nối qua nhiều thế hệ. Khi được kết nối với các tuyến, điểm du lịch, những không gian sản xuất truyền thống cùng bàn tay tài hoa của nghệ nhân sẽ trở thành sản phẩm trải nghiệm hấp dẫn, góp phần phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sáng tạo và công nghiệp văn hóa.
Điểm đặc biệt của di sản Ninh Bình không chỉ nằm ở giá trị lịch sử hay nghệ thuật mà còn ở việc các giá trị ấy vẫn được cộng đồng gìn giữ, thực hành và trao truyền trong đời sống hằng ngày. Người dân vừa là chủ thể bảo tồn di sản, vừa trực tiếp tham gia cung cấp dịch vụ, phát triển sản phẩm và hưởng lợi từ hoạt động du lịch. Chính sự tham gia chủ động của cộng đồng đã tạo nên sức sống bền vững cho di sản, biến những giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội.
Trên nền tảng hệ thống di sản phong phú, Ninh Bình đang từng bước chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành động lực tăng trưởng mới thông qua phát triển các sản phẩm du lịch di sản, lịch sử, tín ngưỡng, lễ hội, làng nghề và trải nghiệm cộng đồng. Quá trình này được thực hiện theo nguyên tắc hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, giữa khai thác giá trị kinh tế với gìn giữ tính nguyên gốc của di sản.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển công nghiệp văn hóa, tỉnh đang đẩy mạnh số hóa di sản, ứng dụng công nghệ trong quản lý, quảng bá và xây dựng sản phẩm du lịch thông minh; từng bước phát triển các sản phẩm thực tế ảo, trình diễn nghệ thuật, không gian sáng tạo và các dịch vụ văn hóa dựa trên chất liệu di sản. Đây không chỉ là giải pháp nâng cao trải nghiệm của du khách mà còn mở rộng khả năng tiếp cận các giá trị văn hóa, tạo động lực hình thành hệ sinh thái kinh tế di sản trong tương lai.
Để phát huy hiệu quả nguồn lực đặc biệt này, cần tiếp tục tăng cường sự phối hợp giữa Nhà nước, các nhà khoa học, doanh nghiệp và cộng đồng trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế và đầu tư hạ tầng; giới khoa học cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn; doanh nghiệp phát triển sản phẩm, dịch vụ chất lượng cao; còn cộng đồng là chủ thể gìn giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa. Sự gắn kết chặt chẽ giữa bốn chủ thể sẽ tạo nền tảng để kết nối hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, giữa lợi ích kinh tế với gìn giữ bản sắc văn hóa.
Di sản văn hóa là ký ức của quá khứ, tài sản của hiện tại và nguồn lực của tương lai. Khi được bảo tồn đúng hướng và phát huy bằng tư duy đổi mới, sáng tạo, di sản không chỉ kể câu chuyện về lịch sử mà còn mở ra những động lực phát triển mới cho kinh tế, văn hóa và du lịch. Trên hành trình xây dựng Ninh Bình trở thành đô thị di sản thiên niên kỷ và trung tâm du lịch di sản, văn hóa, sáng tạo của Việt Nam, di sản văn hóa sẽ tiếp tục là "linh hồn" của điểm đến, là nền tảng tạo nên sức hấp dẫn khác biệt và nâng cao năng lực cạnh tranh của du lịch Ninh Bình. Phát triển du lịch dựa trên giá trị di sản, bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, giữa tăng trưởng kinh tế với nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân sẽ tiếp tục là định hướng xuyên suốt, góp phần đưa Ninh Bình phát triển nhanh, bền vững và giàu bản sắc trong thời kỳ mới./.
ĐTH
