Tại Ninh Bình, tín ngưỡng thờ Mẫu có lịch sử lâu đời và được thực hành rộng rãi tại nhiều đền, phủ, điện thờ trên địa bàn tỉnh, trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa tâm linh của người dân địa phương. Các nghi lễ hầu đồng, hát chầu văn thường diễn ra vào dịp đầu xuânvà các kỳ lễ hội truyền thống, thu hút đông đảo thanh đồng, cung văn và du khách thập phương tham dự. Không chỉ mang giá trị tín ngưỡng dân gian, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu còn góp phần lưu giữ nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống đặc sắc như hát văn, múa dân gian và nghề thủ công phục vụ nghi lễ.
Đặc biệt, Quần thể di tích Phủ Dày - một trong những trung tâm lớn của tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam có ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống tín ngưỡng của khu vực đồng bằng Bắc Bộ. Phủ Dày gắn với Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một trong “Tứ bất tử” trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, đồng thời là nơi lưu giữ nhiều nghi lễ hầu đồng cổ truyền mang giá trị văn hóa đặc sắc. Hằng năm, lễ hội Phủ Dày thu hút hàng vạn du khách, thanh đồng và người dân hành hương về tham dự, trở thành không gian thực hành tiêu biểu của Di sản “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016, góp phần khẳng định giá trị và sức sống bền bỉ của di sản trong đời sống cộng đồng.
Nghi lễ hầu đồng là hình thức diễn xướng dân gian mang tính tâm linh, tái hiện hình tượng các vị thánh trong tín ngưỡng thờ Mẫu thông qua nghi thức nhập đồng của thanh đồng. Trong mỗi giá hầu, người thực hành thay đổi trang phục, đạo cụ và điệu múa phù hợp với từng vị thánh, kết hợp cùng âm nhạc hát văn tạo nên không gian nghệ thuật giàu bản sắc văn hóa truyền thống.
Điểm đặc sắc của nghi lễ hầu đồng không chỉ nằm ở yếu tố tâm linh mà còn thể hiện sự hòa quyện của nhiều loại hình nghệ thuật dân gian như âm nhạc, múa, trang phục và trình diễn dân gian. Những làn điệu chầu văn với nhịp phách uyển chuyển, lời ca giàu chất thơ cùng sắc màu rực rỡ của trang phục truyền thống đã tạo nên sức hấp dẫn riêng cho loại hình di sản này.
Tín ngưỡng thờ Mẫu đề cao vai trò của người mẹ trong đời sống tinh thần người Việt, thể hiện khát vọng về cuộc sống bình an, no đủ, sức khỏe và hạnh phúc. Qua nhiều thế hệ, nghi lễ hầu đồng không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của nhân dân mà còn góp phần gắn kết cộng đồng, lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.
Tại Ninh Bình, nghi lễ hầu đồng thường được thực hành tại nhiều đền, phủ và điểm sinh hoạt tín ngưỡng dân gian, đặc biệt trong mùa lễ hội đầu xuân. Những năm gần đây, cùng với sự quan tâm của các cấp, ngành văn hóa, việc bảo tồn và phát huy giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu được chú trọng theo hướng giữ gìn bản sắc truyền thống, hạn chế mê tín dị đoan và phát huy giá trị văn hóa tốt đẹp của di sản.
Việc UNESCO ghi danh “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại không chỉ góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng trong bảo tồn di sản mà còn mở ra cơ hội quảng bá văn hóa Việt Nam tới bạn bè quốc tế. Trong dòng chảy của đời sống hiện đại, nghi lễ hầu đồng vẫn giữ được sức sống riêng, trở thành một phần quan trọng trong không gian văn hóa tâm linh của người Việt.
Sở Du lịch
