Không chỉ nổi tiếng với kiến trúc giao thoa Đông - Tây độc đáo và lịch sử hơn 800 năm, chùa Cổ Lễ (Thần Quang Tự) ở tỉnh Ninh Bình còn là địa chỉ đỏ đặc biệt của Phật giáo Việt Nam. Đây là ngôi chùa duy nhất trong cả nước có khu tưởng niệm và phần mộ các tăng, ni đã hy sinh vì độc lập dân tộc - một biểu tượng hiếm có về tinh thần "hộ quốc an dân" của Phật giáo Việt Nam.
Giữa không gian thanh bình của miền Bắc, Chùa Cổ Lễ từ lâu đã trở thành một trong những ngôi chùa cổ nổi tiếng với giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa đặc sắc. Không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của người dân địa phương, chùa còn là điểm đến hấp dẫn đối với du khách yêu thích khám phá di sản, tìm kiếm sự bình yên và tìm hiểu về truyền thống Phật giáo Việt Nam. Qua nhiều thế kỷ tồn tại, Chùa Cổ Lễ vẫn giữ được vẻ đẹp cổ kính, trở thành biểu tượng của đời sống tâm linh và tinh thần đoàn kết của cộng đồng.
Chùa Cổ Lễ được xây dựng từ thời nhà Lý và trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo. Đặc biệt, vào đầu thế kỷ XX, dưới sự chỉ đạo của Hòa thượng Phạm Quang Tuyên, ngôi chùa được cải tạo với phong cách kiến trúc độc đáo, kết hợp giữa nét truyền thống Á Đông và một số đường nét chịu ảnh hưởng của kiến trúc Gothic phương Tây. Mái vòm cao, những ô cửa cong và các đường nét chịu ảnh hưởng của kiến trúc Gothic phương Tây được kết hợp hài hòa với không gian chùa Việt truyền thống. Chính sự giao thoa ấy đã tạo nên một công trình kiến trúc vừa trang nghiêm vừa khác biệt, được xem là một trong những ngôi chùa có phong cách độc đáo nhất Việt Nam. Với hệ thống kiến trúc gồm hàng chục công trình như tam quan, chính điện, nhà tổ, gác chuông, phủ mẫu, đền thờ Đức Thánh Trần, vườn tháp cùng nhiều cổ vật quý có giá trị lịch sử và nghệ thuật. Những giá trị nổi bật ấy đã giúp chùa được xếp hạng Di tích quốc gia từ năm 1988 và đến năm 2025 được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt.
Thế nhưng, điều khiến chùa Cổ Lễ trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở kiến trúc hay tuổi đời hàng trăm năm, mà còn ở giá trị lịch sử cách mạng hiếm có. Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, nơi đây đã trở thành điểm hội tụ của tinh thần yêu nước. Hàng chục vị tăng, ni đã tạm gác đời sống tu hành, cởi áo cà sa để khoác lên mình màu áo lính, trực tiếp tham gia chiến đấu bảo vệ Tổ quốc.Theo thống kê của nhà chùa và các cơ quan quản lý di tích, từ năm 1947 đến năm 1981, chùa Cổ Lễ đã làm lễ cởi áo cà sa cho 35 vị tăng, ni lên đường nhập ngũ. Trong số đó có 12 người đã anh dũng hy sinh trên các chiến trường. Sau chiến tranh, phần mộ của các vị liệt sĩ tăng, ni được quy tập về an táng ngay trong khuôn viên chùa, hình thành khu tưởng niệm liệt sĩ tăng, ni được đánh giá là duy nhất ở Việt Nam.
Khu tưởng niệm không quá đồ sộ nhưng luôn tạo cảm giác trang nghiêm. Những ngôi mộ nằm yên bình dưới bóng cây cổ thụ như nhắc nhở các thế hệ hôm nay về sự hy sinh thầm lặng của những người đã chọn con đường phụng sự Tổ quốc bằng cả đức tin và sinh mệnh. Đây cũng là minh chứng sinh động cho truyền thống "đạo pháp đồng hành cùng dân tộc", một giá trị xuyên suốt lịch sử Phật giáo Việt Nam.
Hằng năm, trong khuôn khổ lễ hội chùa Cổ Lễ diễn ra từ ngày 13 đến 16 tháng Chín âm lịch, bên cạnh các nghi lễ truyền thống tưởng nhớ Đức Thánh tổ Nguyễn Minh Không còn có nghi lễ dâng hương tưởng niệm các nhà sư đã hy sinh trong các cuộc kháng chiến. Đây là nghi lễ mang ý nghĩa đặc biệt, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, lòng biết ơn và tinh thần đoàn kết dân tộc cho thế hệ trẻ.
Ngày nay, giữa nhịp sống hiện đại, chùa Cổ Lễ vẫn giữ được không gian thanh tịnh và vẻ đẹp cổ kính. Tiếng chuông chùa ngân vang trên mặt hồ, những hàng cây xanh mát và bóng tháp Cửu phẩm soi mình xuống mặt nước tạo nên khung cảnh bình yên hiếm có. Mỗi du khách khi đặt chân đến đây không chỉ tìm thấy sự an yên nơi cửa Phật mà còn có dịp lắng lòng trước câu chuyện cảm động về những vị tăng, ni đã hiến dâng cả cuộc đời cho độc lập dân tộc.
Chùa Cổ Lễ vì thế không đơn thuần là một danh lam cổ tự, mà còn là biểu tượng của sự hòa quyện giữa đạo và đời, giữa đức tin và lòng yêu nước. Trong dòng chảy lịch sử Việt Nam, ngôi chùa cổ nơi đây mãi là chứng nhân cho một bản hùng ca đặc biệt - nơi những người tu hành đã biến lòng từ bi thành sức mạnh bảo vệ non sông, để lại di sản tinh thần vô giá cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
Với bề dày lịch sử, kiến trúc độc đáo cùng những giá trị văn hóa đặc sắc, Chùa Cổ Lễ xứng đáng là một trong những điểm đến tâm linh tiêu biểu của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Trong bối cảnh phát triển du lịch văn hóa hiện nay, việc bảo tồn và phát huy giá trị của Chùa Cổ Lễ có ý nghĩa rất quan trọng, không chỉ góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, giáo dục truyền thống cho các thế hệ mai sau mà còn thúc đẩy phát triển du lịch bền vững, giúp hình ảnh di sản Ninh Bình nói riêng và Việt Nam nói chung ngày càng được nhiều du khách trong và ngoài nước biết đến./.
HQ
